Sơ đồ tư duy Ngữ văn lớp 11 học kỳ I

📝 Dàn ý chi tiết

Toàn bộ ý trên sơ đồ kèm giải thích, ví dụ — đọc lại trước khi làm đề.

1. 1. Truyện và điểm nhìn (Bài 1)

   • Truyện ngắn hiện đại

     Tự sự cỡ nhỏ, ngắn gọn, thường xoay quanh một, hai tình huống; ít nhân vật, chi tiết cô đúc, nhiều ẩn ý.

   • Câu chuyện và truyện kể

     Câu chuyện: nhân vật, bối cảnh, sự kiện theo trật tự thời gian. Truyện kể: cách sự kiện được tổ chức theo mạch kể, gắn với người kể, điểm nhìn, lời văn.

   • Điểm nhìn

     Vị trí quan sát, trần thuật, đánh giá: điểm nhìn người kể hoặc nhân vật, bên ngoài hoặc bên trong; có thể dịch chuyển, tạo nhiều chiều đánh giá.

   • Lời người kể và lời nhân vật

     Hai lớp lời có thể giao thoa, tạo lời nửa trực tiếp (lời người kể nhưng mang giọng, ý nghĩ nhân vật) – thường gặp trong Chí Phèo.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Vợ nhặt – Kim Lân

       Tình huống Tràng “nhặt” được vợ giữa nạn đói 1945; tình người và khát vọng sống của người nghèo.

     • Chí Phèo – Nam Cao

       Bi kịch bị tha hóa và bị cự tuyệt quyền làm người; điểm nhìn dịch chuyển, lời nửa trực tiếp, giá trị hiện thực và nhân đạo.

2. 2. Thơ trữ tình (Bài 2)

   • Cấu tứ, tứ thơ

     Cấu tứ là cách hình dung hướng phát triển của hình tượng thơ; tứ là ý tưởng trung tâm làm bài thơ chặt chẽ như một cơ thể sống. Tìm tứ qua nhan đề, hình ảnh xuyên suốt.

   • Yếu tố tượng trưng

     Hình ảnh, sự vật mang nhiều tầng nghĩa, gợi cảm nhận đa chiều; kết hợp âm thanh, nhịp điệu khơi gợi cảm giác mơ hồ.

   • Ngôn ngữ văn học

     Ngôn ngữ biểu đạt đặc thù của văn chương; tính đa nghĩa nổi bật: từ ngữ có nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa mới trong cấu trúc riêng.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Nhớ đồng – Tố Hữu

       Viết trong nhà lao Thừa Phủ; tâm trạng người tù cách mạng nhớ đồng quê, khát khao tự do.

     • Tràng giang – Huy Cận

       Cảnh sông dài trời rộng và nỗi buồn sầu vũ trụ; màu sắc cổ điển trong thơ mới; lòng yêu nước thầm kín.

     • Con đường mùa đông – A. Pu-skin

       Hình ảnh con đường mùa đông cô quạnh, ẩn chứa tâm trạng của nhân vật trữ tình.

3. 3. Văn nghị luận (Bài 3)

   • Cấu trúc văn bản nghị luận

     Luận đề định hướng toàn bài; các luận điểm cùng lí lẽ, bằng chứng làm rõ từng khía cạnh, tạo thành chỉnh thể thống nhất, chặt chẽ.

   • Yếu tố bổ trợ

     Thuyết minh (cung cấp thông tin), miêu tả (tái hiện), tự sự (kể chuyện làm bằng chứng), biểu cảm (bộc lộ cảm xúc) để tăng sức thuyết phục.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Cầu hiền chiếu – Ngô Thì Nhậm

       Thay vua Quang Trung kêu gọi hiền tài ra giúp nước; lập luận chặt chẽ, lời lẽ tha thiết.

     • Tôi có một ước mơ – M. L. King

       Bài diễn văn kêu gọi bình đẳng chủng tộc; phép lặp cấu trúc “Tôi có một ước mơ” giàu sức lay động.

     • Một thời đại trong thi ca – Hoài Thanh

       Trích “Thi nhân Việt Nam”; khẳng định chữ “tôi” là tinh thần của phong trào Thơ mới.

4. 4. Tự sự trong thơ, bi kịch (Bài 4–5)

   • Truyện thơ dân gian

     Tự sự bằng thơ do bình dân sáng tác, lưu truyền chủ yếu bằng miệng; phát triển mạnh ở các dân tộc thiểu số. VD: Lời tiễn dặn (trích “Tiễn dặn người yêu” – truyện thơ Thái).

   • Yếu tố tự sự trong thơ trữ tình

     Có sự việc, nhân vật nhưng chỉ để làm nền bộc lộ cảm xúc. VD: Dương phụ hành (Cao Bá Quát), Thuyền và biển (Xuân Quỳnh).

   • Bi kịch

     Xung đột gay gắt giữa khát vọng tự do, cao đẹp của nhân vật với cái tất yếu (định mệnh, định kiến, thực tại xã hội); kết thúc bằng thảm cảnh, tạo hiệu ứng thanh lọc.

   • Văn bản bi kịch tiêu biểu

     • Sống, hay không sống – đó là vấn đề

       Trích “Hăm-lét” (Sếch-xpia); độc thoại nội tâm của Hăm-lét trước lựa chọn hành động.

     • Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài – Nguyễn Huy Tưởng

       Trích “Vũ Như Tô”; xung đột giữa khát vọng nghệ thuật của người nghệ sĩ và lợi ích của nhân dân.

5. 5. Tiếng Việt

   • Ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết

     Ngôn ngữ nói: âm thanh, tiếp nhận bằng thính giác, nhiều khẩu ngữ, ngữ điệu, cử chỉ hỗ trợ. Ngôn ngữ viết: chữ viết, chặt chẽ, chính xác, gọt giũa hơn.

   • Phá vỡ quy tắc ngôn ngữ

     Nhà thơ phá quy tắc kết hợp từ thông thường để tạo nghĩa mới. VD: “buồn điệp điệp” (Tràng giang) – “điệp điệp” vốn tả cảnh vật nay dùng cho tâm trạng.

   • Lỗi diễn đạt và cách sửa

     Tránh lối viết “giống văn nói”, câu thiếu chủ ngữ/vị ngữ, thành phần câu lẫn lộn. VD sai: “Qua tác phẩm cho thấy…” → sửa: “Tác phẩm cho thấy…”.

6. 6. Viết – nói và nghe

   • Nghị luận về tác phẩm truyện

     Tập trung đặc điểm cách kể: người kể, điểm nhìn, lời kể, cách tổ chức cốt truyện → phân tích tác dụng thể hiện chủ đề → đánh giá.

   • Nghị luận về tác phẩm thơ

     Tìm hiểu cấu tứ và hình ảnh: nêu tứ thơ → phân tích sự triển khai của hình tượng, các hình ảnh then chốt → đánh giá giá trị.

   • Nghị luận về một vấn đề xã hội

     Con người với cuộc sống xung quanh; lối sống tích cực. MB nêu vấn đề → TB giải thích, bàn luận, phản đề, giải pháp → KB khẳng định, liên hệ.

   • Báo cáo nghiên cứu

     Vấn đề tự nhiên, xã hội: đặt vấn đề → phương pháp → kết quả có số liệu, minh chứng → kết luận → tài liệu tham khảo.

   • Nói và nghe

     Thuyết trình về nghệ thuật kể chuyện; giới thiệu tác phẩm nghệ thuật; bình luận, thảo luận vấn đề xã hội; trình bày báo cáo nghiên cứu.