Sơ đồ tư duy Ngữ văn lớp 12 học kỳ I

📝 Dàn ý chi tiết

Toàn bộ ý trên sơ đồ kèm giải thích, ví dụ — đọc lại trước khi làm đề.

1. 1. Tiểu thuyết (Bài 1)

   • Tiểu thuyết hiện đại

     Tự sự quy mô lớn, bao quát hiện thực rộng; nhìn đời từ góc độ đời tư, không lí tưởng hóa; nhân vật là “con người nếm trải”, phức tạp; kết cấu nhiều tầng, tuyến tính hoặc phi tuyến tính.

   • Phong cách hiện thực

     Chú trọng quan hệ giữa hoàn cảnh xã hội và tính cách con người; miêu tả chi tiết, “như thật”; thường đặt đối sánh với phong cách lãng mạn.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Xuân Tóc Đỏ cứu quốc – Vũ Trọng Phụng

       Trích “Số đỏ”; tiếng cười trào phúng về xã hội thượng lưu thành thị nhố nhăng trước 1945.

     • Nỗi buồn chiến tranh – Bảo Ninh

       Cuộc chiến nhìn từ kí ức, nỗi đau của người lính Kiên; kết cấu phi tuyến tính, dòng ý thức.

   • Cách đọc đoạn trích tiểu thuyết

     Đặt đoạn trích trong toàn tác phẩm → xác định sự kiện, xung đột → phân tích nhân vật trong hoàn cảnh → chỉ ra điểm nhìn, giọng điệu, kết cấu → nêu ý nghĩa.

2. 2. Những thế giới thơ (Bài 2)

   • Biểu tượng

     Hình ảnh mang tính ngụ ý, nhiều tầng nghĩa, gợi suy tư phổ quát; hình thành lâu dài nên có thể “sống” bên ngoài văn bản (VD: tiếng đàn, cây đàn ghi ta).

   • Yếu tố siêu thực

     Hình ảnh kì lạ, kết nối theo lô-gíc khác thường, xuất phát từ vô thức, trực giác; đòi hỏi người đọc giải mã bằng liên tưởng.

   • Phong cách cổ điển, lãng mạn

     Cổ điển: thế giới ổn định, hài hòa, ước lệ, mẫu mực. Lãng mạn: đề cao cái phi thường, cá tính, trí tưởng tượng, thế giới nội tâm.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Cảm hoài – Đặng Dung

       Thơ chữ Hán thất ngôn bát cú; nỗi uất hận vì thời thế và chí lớn chưa thành của người anh hùng.

     • Tây Tiến – Quang Dũng

       Thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ, thơ mộng và hình tượng người lính Tây Tiến hào hoa, bi tráng; bút pháp lãng mạn.

     • Đàn ghi ta của Lor-ca – Thanh Thảo

       Tưởng niệm nghệ sĩ Tây Ban Nha Lor-ca; thơ tượng trưng, siêu thực với biểu tượng tiếng đàn.

3. 3. Lập luận trong văn nghị luận (Bài 3)

   • Lập luận

     Dùng lí lẽ và bằng chứng để thuyết phục. Giá trị văn bản nghị luận do ý nghĩa của luận đề và nghệ thuật lập luận quyết định.

   • Các thao tác nghị luận

     Chứng minh, bình luận, bác bỏ phục vụ trực tiếp mục đích thuyết phục; giải thích, phân tích, so sánh làm rõ các khía cạnh vấn đề; phối hợp linh hoạt.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Nhìn về vốn văn hóa dân tộc – Trần Đình Hượu

       Phân tích đặc điểm, mặt mạnh và hạn chế của văn hóa truyền thống Việt Nam.

     • Năng lực sáng tạo – Phan Đình Diệu

       Bàn về vai trò, cách nuôi dưỡng năng lực sáng tạo của con người.

     • Mấy ý nghĩ về thơ – Nguyễn Đình Thi

       Quan niệm về đặc trưng của thơ: thơ là tiếng nói của tâm hồn, của cảm xúc và hình ảnh.

4. 4. Kì ảo và hài kịch (Bài 4–5)

   • Yếu tố kì ảo trong truyện truyền kì

     Có ở nhân vật (siêu nhiên, biến hóa), sự việc (li kì, ở không gian, thời gian khác thường) và thủ pháp kết hợp kì – thực; nhằm lí giải nội dung xã hội – lịch sử.

   • Hải khẩu linh từ – Đoàn Thị Điểm

     Trích “Truyền kì tân phả”; sự tích Bích Châu hi sinh vì vua, vì nước, được thờ ở đền cửa bể; nhiều điển cố, biền văn.

   • Muối của rừng – Nguyễn Huy Thiệp

     Truyện ngắn hiện đại có yếu tố kì ảo; ông Diểu đi săn và sự thức tỉnh lương tri trước thiên nhiên.

   • Hài kịch

     Dùng tiếng cười chế giễu thói tật đi chệch chuẩn mực (vụ lợi, kệch cỡm, ảo tưởng). Nhân vật mang thói tật; tình huống hiểu lầm, trớ trêu; thủ pháp phóng đại, lặp, đối lập.

   • Nhân vật quan trọng – Gô-gôn

     Trích “Quan thanh tra”; Khlét-xta-cốp bị lầm là quan thanh tra, phơi bày thói hối lộ, sợ hãi của bộ máy quan lại.

5. 5. Tiếng Việt

   • Nói mỉa

     Tạo mâu thuẫn cố ý giữa nghĩa bề mặt (khen, trung lập) và nghĩa ngầm (chê, phủ định) để mỉa mai. Nhiều trong “Số đỏ”.

   • Nghịch ngữ

     Kết hợp những từ ngữ có nghĩa đối lập để làm nổi bật tính hai mặt hoặc phát lộ sự thật. VD: “chiến thắng cay đắng”, “im lặng biết nói”.

   • Lỗi lô-gíc và câu mơ hồ

     Lỗi lô-gíc: ý mâu thuẫn, lẫn lộn bình diện, đặt đối tượng khác cấp ngang hàng. Câu mơ hồ: hiểu được nhiều cách – sửa bằng cách thêm từ, đổi trật tự.

   • Điển cố

     Đọc cước chú để hiểu nghĩa điển cố trong văn bản trung đại và tác dụng tạo sự hàm súc, trang trọng.

6. 6. Viết – nói và nghe

   • So sánh, đánh giá hai tác phẩm

     MB giới thiệu hai tác phẩm, nêu cơ sở so sánh → TB làm rõ từng tác phẩm theo cùng tiêu chí; chỉ ra điểm giống, khác về nội dung, nghệ thuật; lí giải nguyên nhân → KB đánh giá.

     • Hai tác phẩm truyện

       Tiêu chí: đề tài, nhân vật, tình huống, người kể chuyện, điểm nhìn, ngôn ngữ.

     • Hai tác phẩm thơ

       Tiêu chí: hình tượng, cảm xúc, biểu tượng, thể thơ, giọng điệu, phong cách.

   • Nghị luận vấn đề tuổi trẻ

     Hoài bão, ước mơ: giải thích → bàn luận vai trò, biểu hiện, phê phán lối sống thiếu hoài bão → cách nuôi dưỡng → liên hệ bản thân.

   • Vay mượn – cải biến – sáng tạo

     Chỉ ra yếu tố tác phẩm vay mượn (cốt truyện, nhân vật, mô típ), cách cải biến và điểm sáng tạo mới; đánh giá ý nghĩa của sự sáng tạo.

   • Báo cáo nghiên cứu

     Vấn đề tự nhiên, xã hội: đặt vấn đề → phương pháp → kết quả có dữ liệu → kết luận → tài liệu tham khảo; trình bày kết hợp phương tiện phi ngôn ngữ.