Sơ đồ tư duy Ngữ văn lớp 9 học kỳ I

📝 Dàn ý chi tiết

Toàn bộ ý trên sơ đồ kèm giải thích, ví dụ — đọc lại trước khi làm đề.

1. 1. Truyện truyền kì (Bài 1)

   • Đặc điểm thể loại

     Văn xuôi tự sự thời trung đại, dùng yếu tố kì ảo để phản ánh hiện thực; cốt truyện theo trình tự tuyến tính, nhân quả; nhân vật gồm thần tiên, người trần, yêu quái; dùng nhiều điển tích.

   • Kì ảo và hiện thực

     Không gian cõi trần, cõi tiên, cõi âm liền thông; thời gian thực đan xen thời gian kì ảo. Qua chi tiết kì ảo, nhận ra vấn đề hiện thực và thái độ của tác giả.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Chuyện người con gái Nam Xương – Nguyễn Dữ

       Trích “Truyền kì mạn lục”; bi kịch Vũ Nương bị chồng nghi oan; chi tiết cái bóng, Vũ Nương hiện về trên bến Hoàng Giang; giá trị hiện thực, nhân đạo.

     • Dế chọi – Bồ Tùng Linh

       Trích “Liêu trai chí dị”; qua chuyện nộp dế cho triều đình, phê phán thói ăn chơi của vua quan và nỗi khổ của dân.

   • Cách đọc truyện truyền kì

     Tóm tắt sự việc → tách chi tiết kì ảo và chi tiết hiện thực → phân tích ý nghĩa chi tiết kì ảo → nhận xét nhân vật → nêu giá trị hiện thực, nhân đạo.

2. 2. Thơ song thất lục bát (Bài 2)

   • Đặc điểm thể thơ

     Thể thơ dân tộc: cặp câu 7 tiếng (song thất) xen cặp câu 6–8 (lục bát). Có vần lưng và vần chân; câu 7 tiếng thường ngắt nhịp 3/4 hoặc 3/2/2; cặp lục bát ngắt nhịp như thơ lục bát.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Nỗi niềm chinh phụ

       Trích “Chinh phụ ngâm” (Đặng Trần Côn, bản dịch tương truyền của Đoàn Thị Điểm); nỗi cô đơn, nhớ thương chồng của người chinh phụ, tố cáo chiến tranh phi nghĩa.

     • Nỗi sầu oán của người cung nữ

       Trích “Cung oán ngâm khúc” (Nguyễn Gia Thiều); nỗi đau, oán hận của người cung nữ bị ruồng bỏ.

   • Cách đọc

     Xác định nhân vật trữ tình và hoàn cảnh → chỉ ra cung bậc tâm trạng qua hình ảnh, từ ngữ, điệp ngữ → nhận xét nhạc điệu của thể thơ → nêu giá trị nhân đạo.

3. 3. Truyện thơ Nôm (Bài 3)

   • Đặc điểm thể loại

     Tự sự bằng thơ, viết bằng chữ Nôm, chủ yếu thể lục bát; cốt truyện thường theo mô hình gặp gỡ – chia li – đoàn tụ; nhân vật chính có vẻ đẹp toàn diện nhưng gặp nhiều trắc trở.

   • Lời đối thoại, độc thoại

     Đối thoại hướng tới người cùng tham gia giao tiếp; độc thoại là lời nhân vật tự nói với mình, bộc lộ nội tâm sâu kín.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Kim – Kiều gặp gỡ (Truyện Kiều – Nguyễn Du)

       Cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa Thúy Kiều và Kim Trọng trong tiết thanh minh; nghệ thuật tả cảnh, tả tình tinh tế.

     • Lục Vân Tiên đánh cướp, cứu Kiều Nguyệt Nga

       Trích “Truyện Lục Vân Tiên” (Nguyễn Đình Chiểu); người anh hùng trọng nghĩa khinh tài, ngôn ngữ mộc mạc Nam Bộ.

     • Tự tình (bài II) – Hồ Xuân Hương

       Thơ Nôm Đường luật; nỗi buồn tủi duyên phận và bản lĩnh không cam chịu của người phụ nữ.

4. 4. Nghị luận văn học, bi kịch (Bài 4–5)

   • Văn nghị luận về tác phẩm

     Làm sáng tỏ nội dung, hình thức của tác phẩm và thể hiện đánh giá của người viết. Ý nghĩa tác phẩm còn phụ thuộc người đọc và bối cảnh tiếp nhận (thời đại, xã hội, cá nhân).

   • Bi kịch

     Thể loại kịch thể hiện xung đột không thể giải quyết giữa khát vọng cao đẹp và hoàn cảnh; đề tài thường lấy từ lịch sử, huyền thoại; kết thúc bi thảm nhưng có ý nghĩa thức tỉnh.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Rô-mê-ô và Giu-li-ét – Sếch-xpia

       Cảnh gặp gỡ của đôi trẻ thuộc hai dòng họ thù địch; tình yêu vượt lên hận thù.

     • Lơ Xít – Coóc-nây

       Bi kịch cổ điển Pháp; xung đột giữa tình yêu và danh dự, bổn phận.

   • Cách đọc văn bản kịch

     Xác định xung đột → theo dõi hành động, lời thoại (đối thoại, độc thoại, bàng thoại) → phân tích tính cách nhân vật → nêu chủ đề, ý nghĩa.

5. 5. Tiếng Việt

   • Điển tích, điển cố

     Câu chuyện, câu chữ trong sách xưa được dẫn lại cô đúc, giúp lời văn hàm súc, uyên bác. Cần đọc chú thích để hiểu nghĩa.

   • Yếu tố Hán Việt dễ nhầm

     Nhiều yếu tố đồng âm, gần âm nhưng khác nghĩa. VD: “tử” trong “tử trận” (chết) khác “tử” trong “phụ tử” (con).

   • Chơi chữ, điệp thanh, điệp vần

     Chơi chữ dùng đặc điểm âm, nghĩa của từ để tạo liên tưởng thú vị. Điệp thanh lặp thanh bằng/trắc; điệp vần lặp vần giống nhau – cả hai tăng tính nhạc.

   • Chữ Nôm và chữ quốc ngữ

     Chữ Nôm: chữ cổ ghi âm tiếng Việt dựa trên chữ Hán. Chữ quốc ngữ: dùng chữ cái La-tinh, hình thành từ thế kỉ XVII.

   • Dẫn trực tiếp, dẫn gián tiếp

     Dẫn trực tiếp: giữ nguyên văn, đặt trong ngoặc kép. Dẫn gián tiếp: diễn đạt lại ý, không dùng ngoặc kép. Luôn ghi nguồn để tránh đạo văn.

   • Câu rút gọn, câu đặc biệt

     Câu rút gọn lược bỏ thành phần (thường là thành phần chính). Câu đặc biệt không có mô hình chủ – vị, dùng để gọi đáp, bộc lộ cảm xúc, liệt kê, xác định thời gian, nơi chốn.

6. 6. Viết – nói và nghe

   • Nghị luận về vấn đề cần giải quyết

     MB nêu vấn đề → TB giải thích, mô tả thực trạng, chỉ ra nguyên nhân, hậu quả; đề xuất giải pháp khả thi và bác bỏ ý kiến trái chiều → KB khẳng định, kêu gọi hành động.

   • Phân tích tác phẩm văn học

     MB giới thiệu tác giả, tác phẩm, nhận định chung → TB các luận điểm về nội dung và nghệ thuật, dẫn chứng từ văn bản → KB đánh giá giá trị, ý nghĩa.

     • Thơ song thất lục bát

       Chú ý cảm xúc nhân vật trữ tình, nhịp điệu, vần, phép điệp và hình ảnh.

     • Truyện

       Chú ý tình huống, nhân vật, chi tiết tiêu biểu, ngôi kể và yếu tố kì ảo (nếu có).

     • Kịch

       Chú ý xung đột, hành động và lời thoại thể hiện tính cách nhân vật.

   • Nói và nghe

     Trình bày ý kiến về sự việc có tính thời sự; thảo luận vấn đề phù hợp lứa tuổi, vấn đề gợi ra từ tác phẩm, cách học tốt Ngữ văn.