Sơ đồ tư duy Khoa học tự nhiên lớp 9 học kỳ I

📝 Dàn ý chi tiết

Toàn bộ ý trên sơ đồ kèm giải thích, ví dụ — đọc lại trước khi làm đề.

1. 1. Năng lượng cơ học, công, công suất

   • Động năng

     Wđ = ½·m·v² (J; m: kg, v: m/s). Xe 1000 kg chạy 10 m/s có Wđ = 50 000 J.

   • Thế năng trọng trường

     Wt = P·h = 10·m·h (J), gốc thế năng tại mặt đất. Vật 2 kg ở độ cao 5 m có Wt = 100 J.

   • Cơ năng

     W = Wđ + Wt. Bỏ qua ma sát, cơ năng được bảo toàn: vật rơi xuống, Wt giảm bao nhiêu thì Wđ tăng bấy nhiêu.

   • Công cơ học

     A = F·s (J) khi lực cùng hướng dịch chuyển. Kéo vật bằng lực 50 N đi được 4 m: A = 200 J.

   • Công suất

     P = A/t (W); 1 kW = 1000 W. Thực hiện công 3000 J trong 10 s: P = 300 W.

2. 2. Khúc xạ, phản xạ toàn phần, lăng kính

   • Khúc xạ ánh sáng

     Tia sáng bị gãy khúc tại mặt phân cách hai môi trường trong suốt. Từ không khí vào nước: góc khúc xạ r nhỏ hơn góc tới i.

   • Chiết suất, định luật khúc xạ

     n = c/v (c = 3·10⁸ m/s); n₁·sin i = n₂·sin r. Nước n ≈ 1,33; thuỷ tinh n ≈ 1,5.

   • Phản xạ toàn phần

     Khi ánh sáng đi từ môi trường n₁ sang n₂ < n₁ và i ≥ i_th, sin i_th = n₂/n₁. Nước → không khí: i_th ≈ 48,8°. Ứng dụng: cáp quang.

   • Lăng kính, tán sắc

     Ánh sáng trắng qua lăng kính bị tán sắc thành dải màu từ đỏ đến tím; tia tím lệch nhiều nhất. Màu của vật do ánh sáng nó phản xạ.

3. 3. Thấu kính, kính lúp

   • Thấu kính hội tụ

     Rìa mỏng; chùm tới song song hội tụ tại tiêu điểm. Vật ngoài khoảng tiêu cự: ảnh thật, ngược chiều; trong khoảng tiêu cự: ảnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật.

   • Thấu kính phân kì

     Rìa dày; chùm tới song song cho chùm ló phân kì. Luôn cho ảnh ảo, cùng chiều, nhỏ hơn vật, nằm trong khoảng tiêu cự.

   • Tia sáng đặc biệt

     Tia qua quang tâm O truyền thẳng; tia tới song song trục chính cho tia ló đi qua (hoặc có đường kéo dài đi qua) tiêu điểm F′.

   • Tính khoảng cách và độ cao ảnh

     SGK dùng tam giác đồng dạng: h′/h = d′/d. Mở rộng: ảnh thật qua TKHT thoả 1/f = 1/d + 1/d′; f = 10 cm, d = 30 cm → d′ = 15 cm, ảnh bằng ½ vật.

   • Kính lúp

     Thấu kính hội tụ tiêu cự ngắn; đặt vật trong khoảng tiêu cự để có ảnh ảo lớn. Số bội giác G = 25/f (f: cm): kính 5x có f = 5 cm.

4. 4. Kim loại

   • Tính chất vật lí

     Dẫn điện, dẫn nhiệt, có tính dẻo, ánh kim. Dẫn điện tốt nhất là bạc, rồi đến đồng, vàng, nhôm, sắt.

   • Tính chất hoá học

     • Với phi kim

       3Fe + 2O₂ →(t°) Fe₃O₄; 2Na + Cl₂ → 2NaCl; Fe + S →(t°) FeS.

     • Với acid

       Kim loại đứng trước H + HCl, H₂SO₄ loãng → muối + H₂: Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂↑.

     • Với nước

       Na, K, Ca… tác dụng với nước ở nhiệt độ thường: 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑.

     • Với muối

       Kim loại hoạt động mạnh hơn (trừ Na, K, Ca…) đẩy kim loại yếu hơn ra khỏi dung dịch muối: Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu.

   • Dãy hoạt động hoá học

     K, Na, Ca, Mg, Al, Zn, Fe, Pb, H, Cu, Ag, Au — mức độ hoạt động giảm dần từ trái sang phải.

   • Tách kim loại, hợp kim

     Điện phân nóng chảy (Na, Al), nhiệt luyện (Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂). Gang (2–5% C) và thép (dưới 2% C) là hợp kim của sắt.

   • Kim loại khác phi kim

     Kim loại dễ nhường e tạo ion dương, oxide thường là oxide base; phi kim dễ nhận e tạo ion âm, oxide thường là oxide acid (SO₂, CO₂, P₂O₅).

5. 5. Di truyền học Mendel

   • Khái niệm cơ bản

     Di truyền: truyền đặc điểm từ bố mẹ cho con; biến dị: con khác bố mẹ. Tính trạng, nhân tố di truyền (gene), allele, kiểu gene, kiểu hình.

   • Đồng hợp, dị hợp, thuần chủng

     Đồng hợp: hai allele giống nhau (AA, aa); dị hợp: khác nhau (Aa). Dòng thuần chủng có kiểu gene đồng hợp.

   • Lai một cặp tính trạng

     P: AA (vàng) × aa (xanh) → F1: 100% Aa (vàng). F1 × F1 → F2: 1AA : 2Aa : 1aa; kiểu hình 3 vàng : 1 xanh.

   • Quy luật phân li

     Mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền quy định; khi tạo giao tử, mỗi giao tử chỉ nhận một nhân tố của cặp.

   • Phép lai phân tích

     Lai cá thể mang tính trạng trội với cá thể lặn aa: đời con đồng tính → AA; phân li 1 : 1 → Aa.

   • Lai hai cặp tính trạng

     AaBb × AaBb → F2 có tỉ lệ kiểu hình 9 : 3 : 3 : 1 (các cặp nhân tố phân li độc lập).

6. 6. Cơ sở phân tử của di truyền

   • DNA

     Chuỗi xoắn kép, đơn phân là nucleotide A, T, G, C. Nguyên tắc bổ sung A–T, G–C nên A = T, G = C. Mạch 1: ATGC → mạch 2: TACG.

   • Gene

     Đoạn DNA mang thông tin mã hoá cho một sản phẩm (RNA hoặc chuỗi polypeptide).

   • RNA

     Mạch đơn, đơn phân A, U, G, C. mRNA mang thông tin, tRNA vận chuyển amino acid, rRNA cấu tạo ribosome.

   • Tái bản DNA

     Theo nguyên tắc bổ sung và bán bảo toàn: 1 DNA → 2 DNA con giống hệt, mỗi DNA con có 1 mạch cũ và 1 mạch mới.

   • Phiên mã, dịch mã

     Phiên mã: DNA → mRNA (A–U, T–A, G–C, C–G). Dịch mã ở ribosome: mRNA → chuỗi amino acid; mỗi codon (3 nucleotide) ứng với 1 amino acid.

   • Đột biến gene

     Biến đổi cấu trúc gene (mất, thêm, thay thế cặp nucleotide) do tác nhân vật lí, hoá học, sinh học. Có thể có hại, trung tính hoặc có lợi.