Sơ đồ tư duy Khoa học tự nhiên lớp 6 học kỳ I

📝 Dàn ý chi tiết

Toàn bộ ý trên sơ đồ kèm giải thích, ví dụ — đọc lại trước khi làm đề.

1. 1. Mở đầu về Khoa học tự nhiên

   • KHTN là gì

     Nghiên cứu sự vật, hiện tượng, quy luật tự nhiên; gồm vật lí, hoá học, sinh học, khoa học Trái Đất và thiên văn học.

   • Vật sống – vật không sống

     Vật sống có trao đổi chất, sinh trưởng, sinh sản, cảm ứng (cây lúa, con mèo); vật không sống thì không (hòn đá, cái bàn gỗ).

   • An toàn trong phòng thực hành

     Tam giác nền vàng: cảnh báo; tròn viền đỏ: cấm; tròn nền xanh: bắt buộc. Có sự cố phải báo ngay giáo viên.

   • Kính lúp, kính hiển vi quang học

     Kính lúp phóng to vài đến vài chục lần. Kính hiển vi: độ phóng đại = thị kính × vật kính; 10x × 40x = 400 lần.

2. 2. Các phép đo

   • Đo chiều dài

     Đơn vị mét (m); 1 m = 100 cm = 1000 mm; 1 km = 1000 m. Chọn thước có GHĐ và ĐCNN phù hợp, đặt mắt vuông góc với thước.

   • Đo khối lượng

     Đơn vị kilôgam (kg); 1 kg = 1000 g; 1 tạ = 100 kg; 1 tấn = 1000 kg. Dụng cụ: cân.

   • Đo thời gian

     Đơn vị giây (s); 1 h = 60 min = 3600 s. Dụng cụ: đồng hồ, đồng hồ bấm giây.

   • Đo nhiệt độ

     Nhiệt kế; thang Celsius: nước đá tan 0 °C, nước sôi 100 °C. T(K) = t(°C) + 273; t(°F) = 1,8·t(°C) + 32, nên 25 °C = 77 °F.

   • GHĐ, ĐCNN và sai số

     GHĐ: số lớn nhất ghi trên dụng cụ; ĐCNN: hiệu hai vạch chia liên tiếp. Đo nhiều lần rồi lấy giá trị trung bình.

3. 3. Chất quanh ta

   • Vật thể và chất

     Vật thể tự nhiên (cây, nước biển) và nhân tạo (bàn, xe đạp). Chất là thứ tạo nên vật thể: thân cây chứa cellulose, nước…

   • Tính chất của chất

     Tính chất vật lí: thể, màu, mùi, nhiệt độ sôi, tính tan… Tính chất hoá học: biến đổi tạo chất mới (sắt bị gỉ, nến cháy).

   • Ba thể của chất

     Rắn: hình dạng, thể tích xác định. Lỏng: thể tích xác định, hình dạng theo vật chứa. Khí: dễ nén, chiếm đầy bình chứa.

   • Sự chuyển thể

     Nóng chảy (rắn → lỏng), đông đặc (lỏng → rắn), bay hơi, sôi (lỏng → khí), ngưng tụ (khí → lỏng). Nước sôi ở 100 °C (áp suất thường).

   • Oxygen và không khí

     Không khí: khoảng 78% nitrogen, 21% oxygen, 1% khí khác (CO₂, hơi nước…). Oxygen duy trì sự cháy và sự hô hấp.

   • Ô nhiễm không khí

     Do khí thải xe cộ, nhà máy, đốt rác, cháy rừng. Biện pháp: trồng cây xanh, đi phương tiện công cộng, dùng năng lượng sạch.

4. 4. Vật liệu, nhiên liệu, nguyên liệu, thực phẩm

   • Vật liệu

     Kim loại, nhựa, gỗ, cao su, thuỷ tinh, gốm… Dùng an toàn, tiết kiệm; phân loại rác để tái chế.

   • Nguyên liệu

     Quặng, đá vôi, dầu mỏ, cát… dùng để sản xuất vật liệu, sản phẩm (đá vôi → vôi sống, xi măng).

   • Nhiên liệu

     Chất cháy toả nhiệt: rắn (than, củi), lỏng (xăng, dầu), khí (gas, biogas). Cháy tốt khi đủ oxygen; dùng tiết kiệm, an toàn.

   • Lương thực – thực phẩm

     Cung cấp chất bột (carbohydrate), chất đạm (protein), chất béo (lipid), vitamin, chất khoáng. Ăn đủ, đa dạng, hợp vệ sinh.

5. 5. Hỗn hợp và tách chất

   • Chất tinh khiết – hỗn hợp

     Chất tinh khiết chỉ gồm một chất (nước cất); hỗn hợp gồm nhiều chất trộn lẫn (nước muối, không khí).

   • Hỗn hợp đồng nhất, không đồng nhất

     Đồng nhất: thành phần như nhau ở mọi chỗ (nước đường). Không đồng nhất: huyền phù (nước bột đá), nhũ tương (dầu ăn lắc với nước).

   • Dung dịch, chất tan, dung môi

     Dung dịch = chất tan + dung môi, là hỗn hợp đồng nhất. Nước muối: muối là chất tan, nước là dung môi.

   • Tách chất khỏi hỗn hợp

     • Lọc

       Tách chất rắn không tan ra khỏi chất lỏng: lọc cát lẫn trong nước.

     • Cô cạn

       Đun cho dung môi bay hơi hết, thu chất rắn đã tan: làm muối từ nước biển.

     • Chiết

       Tách hai chất lỏng không tan vào nhau bằng phễu chiết: tách dầu ăn khỏi nước.

6. 6. Tế bào và tổ chức cơ thể

   • Tế bào – đơn vị cơ sở của sự sống

     Đơn vị cấu trúc và chức năng của mọi cơ thể sống; đa số rất nhỏ (cần kính hiển vi), một số thấy bằng mắt (trứng cá, tép bưởi).

   • Cấu tạo tế bào

     Màng tế bào (bao bọc, kiểm soát trao đổi chất), tế bào chất (nơi diễn ra hoạt động sống), nhân/vùng nhân (chứa vật chất di truyền).

   • Nhân sơ – nhân thực

     Nhân sơ chưa có màng nhân (vi khuẩn); nhân thực có màng nhân. Tế bào thực vật có thêm thành tế bào và lục lạp.

   • Sự lớn lên và sinh sản

     Một tế bào phân chia tạo 2 tế bào con; sau n lần tạo 2ⁿ tế bào: 3 lần → 8 tế bào. Giúp cơ thể lớn lên, thay tế bào già.

   • Cơ thể đơn bào – đa bào

     Đơn bào: một tế bào làm mọi chức năng (vi khuẩn, trùng roi, nấm men). Đa bào: nhiều tế bào phân hoá (cây cải, con người).

   • Các cấp độ tổ chức

     Tế bào → mô → cơ quan → hệ cơ quan → cơ thể. Cây có hoa có hệ rễ và hệ chồi; tim là cơ quan, tim + mạch máu là hệ tuần hoàn.