Sơ đồ tư duy Ngữ văn lớp 10 học kỳ I

📝 Dàn ý chi tiết

Toàn bộ ý trên sơ đồ kèm giải thích, ví dụ — đọc lại trước khi làm đề.

1. 1. Truyện kể (Bài 1)

   • Cốt truyện, truyện kể

     Cốt truyện tạo nên bởi chuỗi sự kiện. Truyện kể là cách sự kiện được triển khai theo một mạch kể, cùng hệ thống chi tiết và lời văn (lời kể, lời tả, lời bình luận).

   • Người kể chuyện, nhân vật

     Người kể chuyện là “vai” nhà văn tạo ra để dẫn dắt người đọc. Nhân vật là con người (hoặc thần linh, loài vật mang tính cách người) được khắc họa bằng các biện pháp nghệ thuật.

   • Thần thoại

     Truyện kể xa xưa nhất, lí giải nguồn gốc vũ trụ, muôn loài và cuộc chinh phục tự nhiên; nhân vật là thần có sức mạnh phi thường; thời gian phiếm chỉ, không gian vũ trụ nhiều cõi.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới

       Thần thoại Việt Nam về Thần Trụ Trời và các vị thần tạo lập trời đất, muôn vật; lí giải tự nhiên theo cách hình dung của người xưa.

     • Tản Viên từ Phán sự lục – Nguyễn Dữ

       Truyện truyền kì; Ngô Tử Văn đốt đền tà, đấu tranh với hồn ma tướng giặc ở cõi âm; ca ngợi người chính trực, cương trực.

     • Chữ người tử tù – Nguyễn Tuân

       Cảnh cho chữ “xưa nay chưa từng có” của Huấn Cao trong ngục tù; tôn vinh cái đẹp, cái thiên lương.

2. 2. Thơ (Bài 2)

   • Thơ trữ tình, nhân vật trữ tình

     Thơ trữ tình thể hiện trực tiếp cảm xúc, tâm trạng. Nhân vật trữ tình là người bộc lộ cảm xúc trong bài, gắn với tác giả nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

   • Yếu tố hình thức

     Hình ảnh thơ; vần; nhịp điệu; nhạc điệu (vần, điệp, phối thanh bằng – trắc); đối (đối cân, đối chọi); thi luật; thể thơ.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Chùm thơ hai-cư Nhật Bản

       Thơ rất ngắn, thường 17 âm tiết; có quý ngữ gợi mùa; nắm bắt khoảnh khắc thiên nhiên, giàu thiền vị.

     • Thu hứng – Đỗ Phủ

       Thất ngôn bát cú Đường luật; cảnh thu hiu hắt và nỗi nhớ quê, lo nước của nhà thơ lưu lạc.

     • Mùa xuân chín – Hàn Mặc Tử

       Bức tranh xuân trong trẻo, tình quê và nỗi nhớ tiếc mùa xuân của thi sĩ.

3. 3. Văn nghị luận (Bài 3)

   • Các yếu tố của văn nghị luận

     Luận đề (vấn đề được bàn), luận điểm (ý kiến khái quát), luận cứ (lí lẽ và bằng chứng) tổ chức chặt chẽ nhằm thuyết phục.

   • Bài nghị luận xã hội

     Bàn những vấn đề xã hội được quan tâm rộng rãi, không quá chuyên sâu, hướng đến sự hồi đáp tích cực của người đọc, người nghe.

   • Văn bản tiêu biểu

     • Hiền tài là nguyên khí của quốc gia – Thân Nhân Trung

       Trích bài kí đề danh tiến sĩ (1442); khẳng định vai trò của hiền tài và chính sách trọng dụng nhân tài.

     • Yêu và đồng cảm – Phong Tử Khải

       Bàn về lòng đồng cảm của người nghệ sĩ và trẻ thơ với vạn vật.

     • Chữ bầu lên nhà thơ – Lê Đạt

       Nhà thơ được làm nên bởi lao động chữ nghĩa nghiêm túc, không phải chỉ bởi cảm hứng.

4. 4. Sử thi, chèo và tuồng (Bài 4–5)

   • Sử thi

     Tự sự dài, ra đời thời cổ đại, xoay quanh biến cố trọng đại của cộng đồng. Nhân vật là anh hùng đại diện cộng đồng; không gian kì vĩ; lời kể trang trọng, so sánh trùng điệp.

     • Héc-to từ biệt Ăng-đrô-mác

       Trích “I-li-át” (Hô-me-rơ); người anh hùng đặt trách nhiệm với thành Tơ-roa lên trên tình riêng.

     • Đăm Săn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời

       Sử thi Ê-đê; khát vọng chinh phục tự nhiên, khẳng định sức mạnh của người anh hùng.

   • Chèo

     Kịch dân gian đồng bằng Bắc Bộ, kết hợp nói, hát, múa trên cơ sở tích trò có sẵn; nhân vật chia vai chín (tích cực) và vai lệch; có vai hề.

   • Tuồng

     Kịch hát cổ truyền phát triển mạnh thời Nguyễn ở Nam Trung Bộ; gồm tuồng cung đình và tuồng dân gian (giàu yếu tố hài, châm biếm).

   • Xúy Vân giả dại, Huyện đường

     Xúy Vân giả dại: trích chèo “Kim Nham”, bi kịch người phụ nữ khao khát hạnh phúc. Huyện đường: trích tuồng “Nghêu, Sò, Ốc, Hến”, châm biếm quan lại.

5. 5. Tiếng Việt

   • Từ Hán Việt

     Hiểu nghĩa từng yếu tố để hiểu nghĩa từ (VD: “khoan dung”, “hàn sĩ”); dùng đúng sắc thái trang trọng, tránh lạm dụng.

   • Lỗi dùng từ, trật tự từ

     Tránh lặp từ, dùng từ sai nghĩa, sai phong cách; sắp xếp trật tự từ đúng quy tắc để không gây hiểu sai.

   • Lỗi mạch lạc, liên kết

     Mạch lạc: các câu, đoạn cùng hướng về chủ đề, trình tự hợp lí. Liên kết: dùng đúng phép lặp, thế, nối giữa các câu, đoạn.

   • Trích dẫn, tỉnh lược

     Trích dẫn trực tiếp đặt trong ngoặc kép, gián tiếp thì diễn đạt lại; ghi rõ nguồn. Phần tỉnh lược trong trích dẫn đánh dấu bằng […].

6. 6. Viết – nói và nghe

   • Phân tích, đánh giá tác phẩm truyện

     MB giới thiệu tác phẩm, nêu luận đề → TB phân tích chủ đề qua nhân vật, sự kiện, chi tiết; đánh giá nghệ thuật (cốt truyện, người kể, ngôn ngữ) → KB khẳng định giá trị.

   • Phân tích, đánh giá tác phẩm thơ

     Phân tích mạch cảm xúc, hình ảnh, ngôn từ, vần, nhịp, thể thơ; đánh giá đóng góp về nội dung và nghệ thuật; dẫn thơ chính xác.

   • Bài luận thuyết phục

     Thuyết phục từ bỏ một thói quen, quan niệm: nêu thói quen/quan niệm → chỉ ra tác hại bằng lí lẽ, bằng chứng → đề xuất cách thay đổi; giọng chân thành, tôn trọng.

   • Báo cáo nghiên cứu

     Tên đề tài → lí do, mục đích → phương pháp → kết quả (có số liệu, minh chứng) → kết luận → tài liệu tham khảo. VD: một vấn đề văn hóa truyền thống Việt Nam.

   • Nói và nghe

     Giới thiệu, đánh giá truyện, thơ; thảo luận vấn đề có ý kiến khác nhau; trình bày và lắng nghe, phản hồi về báo cáo nghiên cứu.