Sơ đồ tư duy Vật lý lớp 10 học kỳ I

📝 Dàn ý chi tiết

Toàn bộ ý trên sơ đồ kèm giải thích, ví dụ — đọc lại trước khi làm đề.

1. 1. Mở đầu: vật lí và sai số

   • Đối tượng, phương pháp

     Vật lí nghiên cứu các dạng vận động của vật chất và năng lượng. Hai phương pháp: thực nghiệm và lí thuyết (mô hình).

   • An toàn khi học vật lí

     Đọc kĩ hướng dẫn thiết bị, kiểm tra điện áp nguồn, không chạm vào vật nóng hay dây điện hở; nhận biết các biển cảnh báo.

   • Sai số phép đo

     Sai số hệ thống (do dụng cụ) và ngẫu nhiên. Sai số tuyệt đối ΔA = ΔĀ + ΔA_dc; viết kết quả A = Ā ± ΔA.

   • Sai số tỉ đối

     δA = ΔA/Ā·100%. Với F = X·Y hoặc X/Y: δF = δX + δY; với F = X ± Y: ΔF = ΔX + ΔY.

2. 2. Độ dịch chuyển và vận tốc

   • Quãng đường – độ dịch chuyển

     Quãng đường s luôn dương; độ dịch chuyển d⃗ nối vị trí đầu đến vị trí cuối. Đi 3 km về Đông rồi 4 km về Bắc: s = 7 km, d = 5 km.

   • Tốc độ và vận tốc

     Tốc độ trung bình v = s/t; vận tốc trung bình v⃗ = d⃗/t. Chuyển động thẳng không đổi chiều thì hai đại lượng có độ lớn bằng nhau.

   • Tổng hợp vận tốc

     v⃗₁₃ = v⃗₁₂ + v⃗₂₃. Thuyền 5 m/s so với nước, nước chảy 1 m/s: xuôi dòng 6 m/s, ngược dòng 4 m/s.

   • Đồ thị độ dịch chuyển – thời gian

     Chuyển động thẳng đều: đồ thị là đường thẳng; độ dốc bằng vận tốc v = Δd/Δt.

3. 3. Chuyển động biến đổi

   • Gia tốc

     a = Δv/Δt (m/s²). Từ đứng yên lên 20 m/s trong 10 s: a = 2 m/s². a cùng chiều v: nhanh dần; ngược chiều v: chậm dần.

   • Thẳng biến đổi đều

     v = v₀ + a·t; d = v₀t + ½at²; v² − v₀² = 2ad. Xe 10 m/s hãm phanh với a = −2 m/s²: dừng sau 5 s, đi thêm 25 m.

   • Đồ thị vận tốc – thời gian

     Độ dốc của đồ thị bằng gia tốc; diện tích giới hạn dưới đồ thị bằng độ dịch chuyển.

   • Rơi tự do

     Chỉ chịu trọng lực, nhanh dần đều với a = g ≈ 9,8 m/s². v = gt; h = ½gt². Rơi 2 s (lấy g = 10 m/s²): h = 20 m, v = 20 m/s.

   • Chuyển động ném ngang

     Theo Ox chuyển động đều x = v₀t; theo Oy rơi tự do y = ½gt². Thời gian rơi t = √(2h/g); tầm xa L = v₀·√(2h/g).

   • Chuyển động ném xiên

     Tầm cao H = v₀²sin²α/(2g); tầm xa L = v₀²sin2α/g, lớn nhất khi α = 45° (bỏ qua sức cản).

4. 4. Ba định luật Newton

   • Tổng hợp, phân tích lực

     Quy tắc hình bình hành. Hai lực vuông góc 3 N và 4 N có hợp lực 5 N. Vật cân bằng khi hợp lực bằng 0⃗.

   • Định luật I

     Hợp lực bằng 0: vật đứng yên tiếp tục đứng yên, đang chuyển động thì chuyển động thẳng đều. Quán tính: xe phanh gấp, người lao về phía trước.

   • Định luật II

     a⃗ = F⃗/m hay F⃗ = m·a⃗. Lực 10 N tác dụng vào vật 2 kg: a = 5 m/s². Khối lượng là số đo mức quán tính.

   • Định luật III

     F⃗AB = −F⃗BA: cùng giá, cùng độ lớn, ngược chiều, đặt vào hai vật khác nhau nên không cân bằng nhau.

5. 5. Một số lực thường gặp

   • Trọng lực

     P⃗ = m·g⃗, phương thẳng đứng, chiều hướng xuống, đặt tại trọng tâm. m = 50 kg, g = 9,8 m/s² → P = 490 N.

   • Lực căng dây

     Xuất hiện khi dây bị kéo căng, có phương dọc theo dây, chiều hướng từ điểm buộc vật vào phần giữa dây. Vật treo đứng yên: T = P.

   • Lực ma sát

     Ma sát trượt F = μ·N; trên mặt ngang N = mg. m = 10 kg, μ = 0,2, g = 10 m/s² → F = 20 N. Ma sát nghỉ giữ vật không trượt.

   • Lực cản, lực nâng, lực đẩy Archimedes

     Lực cản của chất lưu tăng theo tốc độ và diện tích cản. Lực đẩy Archimedes F_A = ρ·g·V (ρ: chất lưu, V: thể tích phần chìm).

   • Giải bài toán động lực học

     Chọn vật, vẽ các lực, chọn hệ trục, viết ΣF⃗ = m·a⃗, chiếu lên các trục rồi giải kết hợp công thức động học.

6. 6. Moment lực, cân bằng vật rắn

   • Moment lực

     M = F·d (N·m), d là cánh tay đòn: khoảng cách từ trục quay đến giá của lực. F = 20 N, d = 0,3 m → M = 6 N·m.

   • Quy tắc moment

     Vật có trục quay cố định cân bằng khi tổng moment làm vật quay theo chiều kim đồng hồ bằng tổng moment theo chiều ngược lại.

   • Ngẫu lực

     Hai lực song song, ngược chiều, cùng độ lớn, khác giá: M = F·d (d là khoảng cách giữa hai giá). Ví dụ: vặn vòi nước, xoay vô lăng.

   • Điều kiện cân bằng vật rắn

     Hợp lực tác dụng lên vật bằng 0 và tổng moment lực đối với một trục bất kì bằng 0.